Báo cáo tài chính: Những điều chủ doanh nghiệp phải năm rõ

Báo cáo tài chính ( BCTC) là tài liệu phản ánh trung thực nhất tình hình hoạt động của doanh nghiệp, từ tài sản, nợ phải trả đến lợi nhuận và dòng tiền. Với chủ doanh nghiệp, hiểu đúng BCTC là điều cần thiết để kiểm soát rủi ro, đánh giá hiệu quả kinh doanh và đưa ra quyết định chính xác trong quá trình vận hành. Chỉ cần nắm được những nội dung trọng yếu trong báo cáo, bạn đã có thể nhìn rõ sức khỏe tài chính của doanh nghiệp và kịp thời xử lý các vấn đề phát sinh.

1. Báo cáo tài chính là gì? Hiểu theo cách của chủ doanh nghiệp

Nếu bạn là chủ doanh nghiệp, hãy hình dung báo cáo tài chính giống như một tấm phim X-quang chụp toàn bộ cơ thể doanh nghiệp. Mọi trạng thái bên trong – khỏe hay yếu, ổn định hay rủi ro – đều được phản ánh trên bộ báo cáo này. Nó cho bạn biết doanh nghiệp đang sở hữu những gì, đang nợ bao nhiêu, lời hay lỗ, và quan trọng nhất: dòng tiền thực tế còn bao nhiêu để tiếp tục vận hành.

Một bộ BCTC đầy đủ bao gồm bốn phần chính: bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả kinh doanh, báo cáo lưu chuyển tiền tệ và thuyết minh báo cáo tài chính. Mỗi phần giống như một mảnh ghép khác nhau, khi kết hợp lại sẽ tạo thành bức tranh toàn diện giúp chủ doanh nghiệp nhìn rõ tình hình tài chính một cách khách quan, không dựa vào cảm tính.

Theo quy định, mọi doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam đều phải lập và nộp BCTC năm. Với những doanh nghiệp có công ty con, đơn vị phụ thuộc hoặc doanh nghiệp niêm yết, phạm vi báo cáo sẽ mở rộng thêm các loại như BCTC hợp nhất hoặc BCTC giữa niên độ.

2. Vì sao chủ doanh nghiệp phải hiểu báo cáo tài chính?

Nhiều chủ doanh nghiệp thường cho rằng “báo cáo tài chính là việc của kế toán”, nhưng trên thực tế, đây là một trong những suy nghĩ gây nhiều rủi ro nhất. Đã có không ít doanh nghiệp gặp tình trạng lỗ nhưng vẫn tưởng mình đang lãi, hoặc lợi nhuận giảm nhưng không biết lý do, chỉ vì không nắm được cách đọc BCTC.

Nếu bạn không hiểu BCTC, bạn đang điều hành doanh nghiệp trong trạng thái mù số liệu. Tất cả những quyết định quan trọng như mở rộng kinh doanh, đầu tư thêm máy móc, tuyển thêm nhân sự, tăng hạn mức công nợ hay vay vốn ngân hàng… đều cần dựa trên dữ liệu tài chính, chứ không phải linh cảm.

Những nội dung sau trong báo cáo tài chính sẽ cho bạn câu trả lời trực tiếp:

• Doanh nghiệp có đang làm ra tiền thật không, hay chỉ “lãi trên giấy” do chưa thu được công nợ hoặc đánh giá sai chi phí.
• Công nợ khách hàng có đang bị kéo dài, và khả năng thu hồi có cao không.
• Hàng tồn kho có đang phình to, khiến dòng tiền bị chôn lại mà không sinh lợi.
• Doanh nghiệp có đang phụ thuộc vào nợ vay, dẫn đến áp lực lãi vay ngày càng lớn.
• Chi phí nào đang tăng không hợp lý, có nguy cơ làm mòn lợi nhuận theo thời gian.

Từ kinh nghiệm thực tế khi tư vấn cho hàng nghìn doanh nghiệp, Luật và Kế toán Việt Mỹ Law nhận thấy: Phần lớn doanh nghiệp gặp khó khăn không phải vì kinh doanh thua lỗ, mà vì không nhìn thấy sớm các vấn đề trong BCTC. Khi dòng tiền yếu, biên lợi nhuận giảm dần, công nợ khó đòi tăng và chi phí tài chính ngày càng phình to, doanh nghiệp rất dễ rơi vào tình trạng mất kiểm soát.

Hiểu BCTC không chỉ giúp bạn thấy vấn đề, mà còn giúp bạn nhận diện các cảnh báo sớm, như:

• Biên lợi nhuận bị bào mòn qua từng kỳ
• Dòng tiền âm kéo dài trong nhiều tháng
• Công nợ tồn đọng có dấu hiệu khó thu hồi
• Tồn kho tăng nhanh bất thường
• Chi phí quản lý hoặc chi phí bán hàng tăng đột ngột

Những tín hiệu này, nếu được nhận biết sớm, sẽ giúp chủ doanh nghiệp điều chỉnh kịp thời, tránh để rủi ro tích tụ thành vấn đề lớn hơn trong tương lai.

3. Báo cáo tài chính gồm những gì và cách đọc

Đây là phần quan trọng nhất đối với chủ doanh nghiệp, vì nó cho bạn cách nhìn vào BCTC theo hướng thực tế, dễ hiểu và ứng dụng được ngay trong vận hành. Thay vì đọc từng chỉ tiêu rời rạc, bạn nên học cách đọc theo nhóm rủi ro, vì đó là nơi các vấn đề tài chính xuất hiện sớm nhất.

Báo cáo tài chính gồm những gì?

3.1 Bảng cân đối kế toán – doanh nghiệp đang sở hữu gì và nợ gì?

Bảng cân đối kế toán là “snapshot” thể hiện toàn bộ tài sản và nguồn vốn của doanh nghiệp tại một thời điểm. Để đọc bảng này đúng, bạn không cần ghi nhớ hết các chỉ tiêu, mà cần tập trung vào những khu vực có khả năng gây rủi ro cao cho dòng tiền và sự an toàn tài chính.

1) Tiền mặt và các khoản tương đương tiền

Đây là phần đầu tiên bạn nên nhìn. Doanh nghiệp có thể có lợi nhuận tốt, nhưng nếu tiền mặt thấp hoặc dòng tiền về chậm, bạn sẽ bị “đứt dòng tiền” ngay lập tức. Điều này đặc biệt quan trọng với các ngành đặc thù như thương mại, dịch vụ, logistics, xuất nhập khẩu — nơi vòng quay tiền cực kỳ nhanh.

2) Công nợ phải thu khách hàng

Đây là vùng rủi ro lớn nhất. Tại Việt Mỹ Law, chúng tôi đã thấy hàng trăm doanh nghiệp “lãi trên báo cáo nhưng không còn tiền hoạt động” chỉ vì công nợ kéo dài.

Một số dấu hiệu bạn cần lưu ý:

• Công nợ quá hạn trên 60–90 ngày
• Không có kế hoạch thu hồi rõ ràng
• Khách hàng trả chậm có dấu hiệu giảm mua
  

Điều này thường cho thấy doanh nghiệp đang bị chiếm dụng vốn hoặc rủi ro mất trắng.

3) Hàng tồn kho

Tồn kho tăng không hẳn là xấu, nhưng tăng bất thường lại là tín hiệu đáng lo. Tồn kho lớn có thể do:

• Dự trữ hàng cho mùa vụ
• Hàng bán chậm
• Sai dự báo nhu cầu
• Hàng lỗi thời hoặc thất thoát
  

Chủ doanh nghiệp nên yêu cầu kiểm kê tồn kho tối thiểu 2 lần/năm để đảm bảo số liệu không “đẹp trên giấy”.

Trong nhóm tài sản cố định, khái niệm khấu hao có liên quan chặt chẽ đến chi phí và lợi nhuận.

 Xem thêm: Quy chế trích khấu hao tài sản cố định

4) Nợ phải trả và vốn chủ sở hữu

Đây là khu vực thể hiện “sức chịu đựng tài chính” của doanh nghiệp. Một chỉ số quan trọng bạn cần hiểu là Hệ số nợ/Vốn chủ (D/E).

• D/E cao → doanh nghiệp phụ thuộc nợ vay
• Ngân hàng đánh giá rủi ro → khó vay hoặc vay lãi cao
• Áp lực trả nợ khiến dòng tiền bị bóp nghẹt

Bảng cân đối kế toán không phải để “đọc xem doanh nghiệp có bao nhiêu tài sản”, mà để giúp bạn thấy điểm nghẽn đang nằm ở đâu: công nợ, tồn kho, vay nợ hay dòng tiền.

3.2 Báo cáo kết quả kinh doanh – doanh nghiệp có thực sự lời không?

Báo cáo kết quả kinh doanh phản ánh hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp trong một kỳ. Nhưng nhiều chủ doanh nghiệp thường nhìn vào mỗi chỉ tiêu “lợi nhuận sau thuế” và bỏ qua các cấu phần quan trọng khác.

1) Doanh thu và lợi nhuận gộp

Điều đầu tiên bạn cần xem là biên lợi nhuận gộp. Nếu doanh thu tăng nhưng lợi nhuận gộp lại giảm, rất có thể doanh nghiệp đang gặp một trong các vấn đề sau:

• Giá vốn đầu vào tăng
  
• Giá bán giảm để cạnh tranh
  
• Cơ cấu sản phẩm thay đổi theo hướng biên lợi nhuận thấp
  

Việc phân tích mối quan hệ doanh thu – lợi nhuận gộp giúp bạn biết doanh nghiệp tăng trưởng thật hay tăng trưởng ảo.

2) Chi phí bán hàng và chi phí quản lý

Đây là hai khoản chi phí “ăn mòn lợi nhuận” nhanh nhất nếu không được kiểm soát.

Bạn nên xem xét:

• Chi phí có tăng nhanh hơn doanh thu không
  
• Tỷ lệ chi phí/doanh thu có bị giãn rộng không
  
• Có khoản chi nào tăng đột biến so với cùng kỳ không
  

Việt Mỹ Law ghi nhận rằng rất nhiều doanh nghiệp thua lỗ không phải vì kinh doanh kém, mà vì chi phí cố định và chi phí quản lý bị phình to.

3) Lợi nhuận trước thuế và sau thuế

Đây là chỉ tiêu quan trọng, nhưng không phải là chỉ tiêu quyết định doanh nghiệp có khỏe hay không.

Nhiều doanh nghiệp thuộc khách hàng của Việt Mỹ Law rơi vào tình huống: Báo cáo thể hiện lãi nhưng tiền mặt không còn dẫn đến mất khả năng thanh toán.

Nguyên nhân nằm ở chỗ: Lợi nhuận không phản ánh dòng tiền. Chi tiết này sẽ nằm ở báo cáo lưu chuyển tiền tệ bên dưới.

3.3 Báo cáo lưu chuyển tiền tệ – doanh nghiệp có tiền thật hay không?

Đây là báo cáo mà chủ doanh nghiệp nên xem trước cả báo cáo kết quả kinh doanh, vì nó phản ánh tiền thật.

Một doanh nghiệp có thể có lợi nhuận tốt, nhưng nếu dòng tiền từ hoạt động kinh doanh âm kéo dài, doanh nghiệp đang gặp vấn đề nghiêm trọng.

Một số dấu hiệu thường thấy:

• Phải thu tăng nhanh → tiền chưa thu về
• Tồn kho tăng mạnh → vốn bị chôn
• Lịch trả nợ đến hạn dồn dập → tiền ra nhiều hơn tiền vào

Lời khuyên từ Việt Mỹ Law:
Hãy theo dõi dòng tiền hàng tháng, thậm chí hàng tuần, đừng chỉ nhìn báo cáo cuối kỳ. Với nhiều doanh nghiệp SME, dòng tiền mới là yếu tố sống còn.

 Xem thêm: Báo cáo lưu chuyển tiền tệ

3.4 Thuyết minh báo cáo tài chính – nơi những chi tiết quan trọng nhất được phơi bày

Nếu ba báo cáo trên giúp bạn nhìn bức tranh tổng thể, thì thuyết minh chính là nơi mọi chi tiết được giải thích rõ ràng: các khoản vay, lãi suất, tuổi nợ, hợp đồng, chính sách kế toán, chi phí trả trước, mức khấu hao, doanh thu – chi phí theo từng mảng…

Đây cũng là phần mà: Cơ quan thuế, Ngân hàng, Kiểm toán đều xem rất kỹ khi đánh giá doanh nghiệp.

Rất nhiều doanh nghiệp bị truy thu thuế hoặc bị từ chối giải ngân không phải vì báo cáo xấu, mà vì thuyết minh chứa số liệu và chính sách bất hợp lý: tuổi nợ dài, chính sách khấu hao không phù hợp, chi phí trả trước lớn bất thường…

Thuyết minh là nơi phản ánh “câu chuyện thật” của doanh nghiệp, và là phần chủ doanh nghiệp nên đọc song song với dòng tiền và công nợ.

4. Thời hạn nộp báo cáo tài chính và nộp ở đâu?

Doanh nghiệp phải nộp báo cáo tài chính trong vòng 90 ngày kể từ ngày kết thúc năm tài chính.( Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC).

Ví dụ: Kỳ kế toán năm 2024 là ngày 01/01/2024 – 31/12/2024 thì thời hạn nộp báo cáo tài chính của năm 2024 là 31/3/2025.

Bộ báo cáo cần nộp cho:

• Cơ quan thuế quản lý trực tiếp (bắt buộc)
• Cơ quan thống kê
• Phòng Đăng ký kinh doanh (tùy loại hình doanh nghiệp)

Nộp trễ hoặc nộp sai bị xử phạt theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP, với mức phạt từ 5–40 triệu đồng, tùy mức độ vi phạm. Ngoài ra, doanh nghiệp còn có thể bị xếp vào nhóm rủi ro cao, dễ bị kiểm tra hoặc thanh tra thuế.

Xem thêm: Quy định hạn nộp báo cáo tài chính và mức phạt khi nộp trễ

5. Những sai sót phổ biến khiến báo cáo tài chính không chính xác

Dựa trên kinh nghiệm thực tế từ hàng nghìn doanh nghiệp, Việt Mỹ Law nhận thấy những lỗi dưới đây xuất hiện lặp lại nhiều nhất và gây ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền, thuế và khả năng vay vốn:

Các sai sót thường gặp:

• Doanh thu ghi sai kỳ, dẫn đến chênh lệch kết quả kinh doanh.
• Công nợ không đối chiếu, khiến số liệu bị sai lệch kéo dài.
• Tồn kho không kiểm kê, dễ dẫn đến hàng ảo hoặc thất thoát.
• Chi phí không hợp lệ, không đủ chứng từ nên không được tính.
• Tài sản cố định thiếu hồ sơ, không đủ điều kiện khấu hao.
• Dòng tiền âm nhiều kỳ, nhưng không được cảnh báo kịp thời.

Hậu quả thường gặp:

• Tăng thuế phải nộp
• Khó vay ngân hàng hoặc bị từ chối giải ngân
• Bị xếp vào nhóm rủi ro khi kiểm tra thuế
• Ra quyết định kinh doanh sai lệch vì số liệu không đúng

Lời khuyên từ Việt Mỹ Law:

Hãy duy trì các nguyên tắc cơ bản sau:

• Đối chiếu công nợ hàng tháng
• Kiểm kê tồn kho định kỳ
• Theo dõi dòng tiền thường xuyên
• Kiểm tra lại số liệu trước khi nộp BCTC

Việc chủ doanh nghiệp chủ động xem số liệu sẽ giảm đáng kể rủi ro tài chính và rủi ro thuế.

6. Những chỉ số tài chính quan trọng mà chủ doanh nghiệp nên hiểu

Giữa hàng trăm chỉ tiêu trên BCTC, chỉ có một số chỉ số thực sự giúp chủ doanh nghiệp nhìn nhanh tình trạng tài chính mà không cần đọc quá sâu nghiệp vụ. Đây là những chỉ số có tính ứng dụng cao nhất:

Hệ số nợ/vốn chủ sở hữu (D/E)

Chỉ số này giúp xác định doanh nghiệp đang dùng bao nhiêu phần vốn vay so với vốn tự có.

• D/E thấp → doanh nghiệp an toàn, ít phụ thuộc nợ vay
• D/E cao → rủi ro tài chính lớn, ngân hàng đánh giá thận trọng hơn
  

Vòng quay khoản phải thu

Cho biết doanh nghiệp mất bao lâu để thu được tiền từ khách hàng.

• Vòng quay thấp → công nợ chậm, dòng tiền dễ bị thiếu
• Vòng quay cao → thu tiền nhanh, doanh nghiệp khỏe về dòng tiền

Vòng quay tồn kho

Phản ánh tốc độ bán hàng.

• Tồn kho quay nhanh → hàng hóa luân chuyển tốt
• Tồn kho quay chậm → hàng dễ lỗi thời, vốn bị chôn

Biên lợi nhuận gộp

Hiểu đơn giản: Cho biết mỗi 100 đồng doanh thu mang lại bao nhiêu đồng lợi nhuận trước chi phí.

• Biên cao → kinh doanh hiệu quả.
• Biên giảm dần → dấu hiệu cảnh báo cần xem lại giá vốn, giá bán hoặc cấu trúc sản phẩm.

Dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh

Đây là chỉ số quan trọng nhất để đánh giá doanh nghiệp có “tiền thật để sống” hay không.

• Dòng tiền dương → hoạt động kinh doanh tạo ra tiền
• Dòng tiền âm kéo dài → rủi ro mất khả năng thanh toán

Bạn không cần nhớ tất cả chỉ tiêu của BCTC. Chỉ cần nắm 5 chỉ số trên, bạn đã có thể đánh giá nhanh sức khỏe doanh nghiệp trong 1–3 phút.

7. Báo cáo tài chính theo Thông tư 99 – Áp dụng từ 2026

Từ năm tài chính 2026, toàn bộ doanh nghiệp sẽ phải lập BCTC theo Thông tư 99/2025/TT-BTC. Đây là thay đổi lớn nhất trong hơn 10 năm qua, khi Thông tư 200 về hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp chính thức được thay thế.

Việc nắm rõ những điểm mới của Thông tư 99/2025/TT-BTC sẽ giúp doanh nghiệp:

• Tránh rủi ro lập sai biểu mẫu
• Đảm bảo số liệu phù hợp chuẩn mực mới
• Thuận lợi khi làm việc với ngân hàng, kiểm toán hoặc cơ quan thuế

Thông tư 99 thay đổi cấu trúc và mã số chỉ tiêu theo hướng:

• Minh bạch hơn
• Dễ so sánh hơn
• Tiệm cận thông lệ quốc tế
• Hỗ trợ chuyển đổi số trong kế toán

Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp cần:

• Rà soát lại sổ sách
• Chuẩn hóa lại các chính sách kế toán
• Kiểm tra phần mềm kế toán để đảm bảo khớp đúng với mẫu mới

Chuyển đổi sang Thông tư 99 không khó, nhưng nếu doanh nghiệp không chuẩn bị sớm, nguy cơ lập sai báo cáo hoặc bị yêu cầu điều chỉnh nhiều lần là rất cao.

Tạm kết

Báo cáo tài chính không chỉ dành cho kế toán. Với chủ doanh nghiệp, đây là công cụ quan trọng để nhìn rõ sức khỏe tài chính, nhận diện rủi ro và đưa ra quyết định đúng thời điểm. Bạn không cần hiểu sâu nghiệp vụ, nhưng cần biết xem đúng chỉ số, hiểu bản chất dòng tiền và duy trì thói quen theo dõi số liệu thường xuyên.

Một BCTC minh bạch giúp doanh nghiệp dễ dàng vay vốn, đàm phán với đối tác và nâng cao uy tín trên thị trường. Đây cũng là nền tảng quan trọng để mở rộng kinh doanh hoặc định giá doanh nghiệp trong tương lai.

Với hơn 13 năm kinh nghiệm và hơn 5.000 khách hàng doanh nghiệp trên toàn quốc, Luật và Kế toán Việt Mỹ Law luôn sẵn sàng hỗ trợ bạn trong việc lập BCTC, rà soát sổ sách, kiểm tra rủi ro thuế và chuẩn hóa hệ thống kế toán theo chuẩn mới.

Nếu bạn cần một bộ BCTC chính xác – minh bạch – đúng chuẩn pháp luật, hãy liên hệ Việt Mỹ Law. Chúng tôi đồng hành cùng doanh nghiệp 24/7 để bạn yên tâm tập trung vào hoạt động kinh doanh cốt lõi.

Hãy Liên hệ với chúng tôi ngay để được tư vấn miễn phí 24/7.

Giải pháp luật doanh nghiệp tối ưu, đồng hành cùng bạn

Việt Mỹ Law cung cấp dịch vụ pháp lý, tư vấn luật, thành lập doanh nghiệp, giấy phép kinh doanh và hỗ trợ pháp luật trọn gói. Uy tín – Nhanh chóng – Đúng luật.

HOTLINE: 0989 699 287 (HỖ TRỢ 24/7)